Sân một ngôi nhà Bắc Bộ có thể đổi công việc vài lần trong ngày: phơi nông sản, làm việc nhà, rồi trở thành chỗ ngồi khi trời dịu xuống. Trong kiểu khuôn viên truyền thống vùng đồng bằng, khoảng sân ấy nối nhà chính, nhà ngang và vườn; hiên giữ một khoảng có mái che ở giữa nhà và sân. Đời sống gia đình diễn ra qua những phần kín, hở khác nhau như vậy. [1]

Tôi nghĩ đây là điểm thú vị để bắt đầu nói về cảnh quan. Người ngồi ở hiên có thể nhìn ra vườn, nhưng cũng đang ở trong một quan hệ rất cụ thể với nó: đi ra hái rau, mang đồ vào khi trời mưa, chọn chỗ có bóng để ngồi. Khoảng cách từ bếp đến vườn, từ chỗ ngồi đến mép sân, vì thế có ý nghĩa đối với việc ở. Cảnh quan tham gia vào công việc và thói quen của gia đình.

Trong bài viết về nhà ở nông thôn Bắc Bộ, kiến trúc sư Nguyễn Luận chú ý đến chức năng của từng thành phần trong khuôn viên: cây cho bóng mát, cây ăn quả, rau, cây thuốc, cùng ao vườn và các khối nhà. [2] Cách nhìn ấy khiến tôi muốn đọc một khu vườn từ những việc người ta làm với nó. Một gốc cây có thể vừa đánh dấu góc sân, vừa xác định chỗ kê ghế. Vẻ đẹp của khuôn viên có thể đến từ những quan hệ rất vừa vặn ấy.

Từ đây, tôi thấy một liên hệ với Junya Ishigami. Trong các công trình như Water Garden và KAIT Plaza, ông dành sự chú ý đặc biệt cho cách con người ở giữa cây, nước, mặt đất và thời tiết. Đặt chúng cạnh sân vườn Bắc Bộ giúp ta nhìn rõ hơn vai trò của phần không gian ngoài những căn phòng.

Ở Water Garden tại Nasu, cây từ khu đất dành cho việc xây dựng khách sạn được chuyển sang khu đất bên cạnh. Từng cây được đo đạc, đánh số trước khi bố trí lại cùng những hồ nước, rêu và đá bước. Các hồ kết nối qua đường ống ngầm. Cảnh quan này được tạo nên bằng một quá trình can thiệp và tổ chức rất kỹ. [3]

Điều làm tôi quan tâm là Ishigami làm việc với những thứ đã có, rồi thay đổi quan hệ giữa chúng. Thân cây vẫn là thân cây ấy, nhưng vị trí mới bên mặt nước tạo ra khoảng cách, phản chiếu và đường đi khác. Nếu đặt cạnh một vườn nhà, ta có thể nhận ra vai trò của những quyết định tưởng nhỏ: trồng cây ở đâu, chừa lối qua chỗ nào, để mặt nước gần hay xa nơi sinh hoạt. Thiên nhiên trong cả hai trường hợp đều có sự tham gia của con người.

KAIT Plaza cho thấy một cách làm khác. Ở đây, mái thép lớn phủ lên mặt nền dốc nhẹ; bên trong không có cột. Những ô mở trên mái để trống, cho nắng và mưa đi vào. Sinh viên có thể ngồi, nằm hoặc tìm một chỗ để ở lại trên mặt nền ấy. [4]

Theo thuyết minh của văn phòng, Ishigami tập trung vào cách người ta dành thời gian ở quảng trường. Ông tạo một môi trường có những vùng sáng, tối thay đổi, nơi tiếng mưa và sự dịch chuyển của ánh sáng trở thành một phần trải nghiệm. [5] Cảnh quan lúc này được tổ chức bằng mặt đất, mái và những khoảng mở đón thời tiết.

Đọc công trình ấy, tôi liên tưởng đến chỗ ngồi dưới hiên nhà. Người ngồi được mái che, trong khi vẫn thấy sân ướt dần và nghe mưa đến gần. Mối liên hệ nằm ở khoảng cách vừa đủ giữa cơ thể và hiện tượng bên ngoài. Thiết kế có thể điều chỉnh khoảng cách đó: mái vươn đến đâu, nền cao bao nhiêu, chỗ ngồi lùi vào chừng nào. Một mặt cắt vì thế cũng quyết định cách người ở cảm nhận một cơn mưa.

Dĩ nhiên, hai bối cảnh có mục đích khác nhau. Sân vườn nhà ở gắn với nhu cầu của gia đình, công việc và sinh kế. Water Garden thuộc một khu lưu trú; KAIT Plaza phục vụ sinh viên trong khuôn viên trường. Những thử nghiệm của Ishigami có điều kiện sử dụng, kỹ thuật và chăm sóc riêng. Sự gần gũi về trải nghiệm cần được đọc cùng những khác biệt ấy, nhất là khi muốn vận dụng vào một ngôi nhà cụ thể.

Còn một điều đáng chú ý: thời gian. Trong cuộc phỏng vấn với Louisiana Channel, Ishigami giải thích rằng khu vườn cần thời gian để những gì con người tạo ra có thể cùng tồn tại với những yếu tố tự nhiên. [6] Từ ý đó, có thể đặt câu hỏi cho một thiết kế nhà ở: cây lớn lên thì bóng sẽ chuyển tới đâu, lối đi có còn thuận, người ở sẽ chăm sóc phần vườn này như thế nào?

Với tôi, liên hệ giữa sân vườn Bắc Bộ và Ishigami có ích nhất khi nó giúp người thiết kế nhìn cả khu đất như một nơi để ở. Trên bản vẽ sân vườn, tôi muốn thấy cả đường đi của một người mang rổ rau vào bếp, chỗ trẻ ngồi ở bậc hiên, và phần sân còn dùng được sau một trận mưa. Những việc ấy sẽ cho biết cây, nước, nền và mái đã thực sự làm việc với nhau đến đâu.

Tất cả bài viết