Trên pho tượng Bảo Chí, khuôn mặt bên ngoài tách dọc từ trán xuống cằm. Một gương mặt khác hiện ra ở giữa. Tôi nhìn khá lâu vào chỗ hai lớp mặt cùng tồn tại ấy. Người thợ đã chọn giữ lại khoảnh khắc đang mở: phần bên ngoài chưa mất đi, phần bên trong đã có thể nhìn thấy.

Pho tượng được tạc ở Nhật Bản vào khoảng thế kỷ XI, dựa trên chuyện kể về nhà sư Trung Hoa Bảo Chí. Ông được cho là đã xé khuôn mặt mình để hiện ra hình tướng của Bồ Tát Quan Âm. Bảo tàng Quốc gia Kyoto giới thiệu khuôn mặt bên trong là Quan Âm mười một mặt. [1] Tôi thích cách một câu chuyện khó hình dung lại được người thợ giải bằng một việc rất cụ thể: chia đôi mặt gỗ, chừa ra một khoảng để khuôn mặt khác xuất hiện.

Vết đục trên gỗ

Phần đầu và thân tượng được tạc từ một khối gỗ bách. Trên phần lớn bề mặt vẫn còn những vết đục, như thể người thợ muốn bàn tay mình ở lại cùng hình tượng. [2] Nhìn gần, điều làm tôi chú ý là hai việc diễn ra cùng lúc: gỗ cho ta nhận ra một gương mặt, rồi chính gỗ lại mở lối cho gương mặt bên trong. Nếu chỉ đánh bóng mọi bề mặt cho trơn tru, có lẽ pho tượng sẽ mất đi phần sức nặng ấy.

Tôi nghĩ đến cách ta thường gặp một người qua vẻ ngoài, giọng nói, một vài việc họ làm trước mặt mình. Cần thời gian mới biết những phần khác. Pho tượng không kể chuyện ấy theo nghĩa đời thường; nó thuộc một truyền thuyết về hiện thân của Quan Âm. Nhưng sự chậm lại trước hai lớp mặt giúp tôi nhớ rằng cái nhìn đầu tiên luôn còn thiếu.

Người đồng hành

Tôi bắt gặp pho tượng trong một bức ảnh đi kèm câu Pháp Cú về việc đi một mình. Đọc ba bài kệ liền nhau, từ 328 đến 330, tôi chú ý đến thứ tự của chúng. Bài 328 nói hãy vui vẻ đi cùng một người bạn sáng suốt, sống ngay thẳng. Bài 329 mới nói: nếu không tìm được người bạn như thế, hãy đi một mình, như vị vua rời vương quốc đã chinh phục, như con voi lớn giữa rừng. Bài 330 nhắc người đi một mình tránh làm điều ác. [3]

Thứ tự ấy quan trọng với tôi. Câu kệ dành chỗ cho tình bạn trước khi nói đến cô độc. Nó không bảo ta rời bỏ mọi người mỗi khi có bất đồng. Còn dòng chữ trong ảnh nói về những người “cản trở bước tiến của bạn” là một lời diễn giải thêm, không nằm trong bài kệ 329.

Pho tượng và câu kệ đến từ hai câu chuyện khác nhau. Đặt cạnh nhau, chúng khiến tôi nghĩ về hai việc phải học suốt đời: nhìn người khác kỹ hơn điều họ cho thấy lúc đầu, và biết mình muốn đi cùng ai.

Một ngưỡng cửa

Từ đó tôi lại nghĩ đến một cánh cửa trong nhà. Vị trí của nó quyết định ta có thể nghe tiếng người ở sân, nhìn thấy ai đi ngang hiên, hay ngồi yên mà không bị nhìn vào. Trên bản vẽ, đó có thể chỉ là một ô mở với chiều rộng và chiều cao. Khi ở trong nhà, nó còn là cách mỗi người chọn khoảng cách với người khác.

Tôi muốn một ngôi nhà có chỗ để gặp nhau và có chỗ để một người rút về, không phải giải thích vì sao mình cần yên lặng. Một cánh cửa mở được là cần thiết; người ở cũng cần quyền khép nó lại. Có lẽ đó là điều tôi mang theo từ hai hình ảnh này khi trở về với công việc của mình.

Tất cả bài viết