Trong tư liệu của Alvar Aalto Foundation về Paimio có một bản vẽ chậu rửa được giới thiệu bằng khả năng hạn chế tiếng động. [1] Đó là một chi tiết khá nhỏ để bắt đầu nói về một công trình lớn. Nhưng với người đang nằm nghỉ trong cùng căn phòng, tiếng nước chảy cũng là một phần của kiến trúc.
Tôi thích cách đi từ một việc bình thường như vậy vào thiết kế. Hình dáng lòng chậu, vị trí dòng nước và người nằm ở giường bên cạnh có quan hệ với nhau. Muốn giải quyết đến nơi, người làm phải hiểu cấu tạo, hình dung trải nghiệm và kiểm tra xem điều mình nghĩ có xảy ra khi sử dụng hay không.
Chữ “nghề” nằm ở phần hiểu cách làm ấy. Với một chiếc ghế gỗ, nó bắt đầu từ thớ gỗ, tiết diện chân, cách liên kết và trình tự lắp. Mối nối trên bản vẽ có thể rất gọn, nhưng người thợ còn phải đưa được dụng cụ vào, giữ chi tiết lúc gia công và xử lý chênh lệch của vật liệu. Trao đổi với người làm thường khiến bản vẽ trở nên cụ thể hơn.
Một đồ vật cũng có đời sống sau khi rời xưởng. Mặt ghế có thể mòn, mối nối có thể cần chỉnh, lớp phủ sẽ phải chăm sóc. Tôi muốn đặt cả những việc đó vào lúc lựa chọn cấu tạo. Chỗ nào dễ tháo, chi tiết nào có thể thay, bề mặt nào chấp nhận dấu vết sử dụng là những câu hỏi có ảnh hưởng lâu dài.
Chữ “nghệ” xuất hiện trong cách các quyết định ấy tạo ra cảm nhận. Một mép gỗ được vuốt vừa tay có thể khiến ta muốn chạm vào. Khoảng hở dưới mặt ghế làm hình khối nhẹ đi; hướng đặt ghế khiến một người nhìn ra vườn hoặc nhìn vào cuộc trò chuyện. Những lựa chọn nhỏ tích lại thành tính cách của đồ vật.
Tại Paimio, đồ nội thất được xem xét cùng công trình; chiếc ghế Paimio bằng ván ép uốn là một phần của câu chuyện đó. [1] Tôi đọc ví dụ này như lời nhắc rằng vật liệu, hình dáng và hoàn cảnh sử dụng có thể được phát triển cùng nhau. Khi đem một đường cong đẹp sang đồ vật khác, người thiết kế vẫn phải làm lại phần việc với cơ thể và nhu cầu của người sẽ dùng nó.
“Nghe” là lúc dành chỗ cho những điều bản vẽ chưa biết. Người dùng nói muốn một chỗ ngồi đọc, nhưng ta còn cần hỏi họ đọc vào lúc nào, có thường đặt sách xuống để làm việc khác không, bên cạnh cần chỗ để gì. Người thợ nói một chi tiết khó làm, ta cần hiểu khó ở công cụ, vật liệu hay thời gian. Mỗi câu trả lời có thể dẫn đến một điều chỉnh khác.
Với sơn mài, mây tre hay gốm, tôi muốn bắt đầu cuộc trao đổi từ quy trình. Một bề mặt phải qua bao nhiêu lần làm và chờ? Phần nào cho phép sửa, phần nào đã làm rồi khó quay lại? Nếu chỉ chọn chất liệu theo vẻ ngoài, rất dễ bỏ qua công sức và những giới hạn khiến nó có hình dáng ấy.
Từ đồ vật đến không gian, cách hỏi này vẫn có ích. Một băng ghế dài có thể giúp nhiều người cùng ngồi, nhưng vị trí tựa lưng và đường đi phía sau quyết định họ có muốn ở lại không. Một tấm phên lọc được ánh sáng còn cần xem có che hết tầm nhìn người ở muốn giữ hay không. Nghề, nghệ và nghe gặp nhau ở những quyết định có thể thử bằng cơ thể.
Bởi vậy, với một mẫu ghế, tôi muốn sớm có một mẫu đủ để ngồi thử. Cảm giác khi ngồi xuống, đứng lên, đưa tay tìm điểm tựa sẽ cho thông tin khác với hình chiếu trên màn hình. Phản hồi có thể rất nhỏ: mép này cấn, chỗ này khó lau, đặt ở đây làm vướng lối. Những điều nhỏ ấy là phần việc tiếp theo của người thiết kế.
NGHE đang được đặt ra như một hướng tìm hiểu về nghề thủ công và thiết kế. Tôi muốn chất lượng của hướng đi ấy được làm rõ dần qua đồ vật và những cuộc trao đổi cụ thể. Một chiếc ghế được sửa đúng chỗ sau lần ngồi thử là một bước tiến có thể nhìn thấy.
Nguồn tham khảo