Riêng – Gần – Chung – Gặp – Mở

Thử hình dung một chiếc bàn đặt gần bếp. Buổi sáng, một người ngồi uống cà phê trước khi cả nhà thức dậy. Buổi tối, quanh chiếc bàn ấy là bữa cơm. Đến khi có khách, người trong nhà lại kéo thêm ghế. Mặt bàn, chân bàn và căn phòng gần như giữ nguyên; cách những người ngồi ở đó có mặt trong đời sống của nhau đã thay đổi.

Điều này khiến tôi thấy tên gọi công năng còn để ngỏ khá nhiều câu hỏi. Một bàn ăn có thể là nơi làm việc yên tĩnh, nhưng sự yên tĩnh ấy mất đi nếu ai vào bếp cũng phải đi sát lưng người ngồi. Một phòng sinh hoạt chung có đủ ghế vẫn có thể khó ở nếu mọi chỗ đều hướng thẳng vào nhau. Muốn hiểu những tình huống như vậy, cần nhìn cả khoảng cách, đường đi và khả năng lựa chọn của từng người.

Riêng, Gần, Chung, Gặp và Mở là năm trạng thái tôi dùng trong nghiên cứu “Thiết kế điều kiện sống”. Chúng giúp gọi tên những quan hệ có thể diễn ra trong cùng một căn phòng. Mỗi trạng thái bắt đầu bằng một quyền của người sử dụng.

Riêng: Quyền được hiện diện mà không phải tương tác. Người đang đọc ở đầu bàn có thể muốn ở cạnh gia đình mà chưa muốn tham gia câu chuyện. Chỗ ngồi tựa vào tường, một khoảng lùi khỏi lối qua lại, hay hướng nhìn lệch khỏi trung tâm sẽ giúp họ giữ được việc đang làm. Khi đó, sự riêng tư có một mức độ cụ thể, có thể kiểm tra bằng việc đặt thử ghế và lần theo đường đi.

Gần: Quyền được ở cạnh nhau mà không bị buộc phải hòa vào nhau. Một người nấu ăn, một người ngồi sửa đồ ở bàn bên cạnh vẫn có thể nhận biết và gọi nhau khi cần. Tôi quan tâm đến kiểu gần gũi có chỗ cho im lặng này. Nếu khoảng cách quá xa, họ khó tìm đến nhau; nếu tiếng động và ánh nhìn không có chỗ tránh, sự gần gũi lại dễ thành mệt mỏi. Bếp, bàn và chỗ ngồi cần được xem cùng nhau trên mặt bằng.

Chung: Quyền được sử dụng mà không đánh mất phần riêng của mình. Khi chiếc bàn trở thành bàn làm việc của nhiều người, bắt đầu có chuyện ai được để đồ qua đêm, ai dọn sau cùng, vật gì được cất ở đâu. Đó cũng là việc của thiết kế. Một ngăn tủ có khóa, một mặt bàn phụ hay chỗ để dụng cụ dùng chung có thể tháo gỡ những va chạm mà chỉ tăng diện tích phòng chưa chắc giải quyết được.

Gặp: Quyền được bước vào quan hệ mà không bị quy định trước. Ở quy mô một ngôi nhà, cuộc gặp có thể bắt đầu từ người đi ngang thấy ai đó đang pha trà. Ra đến xóm, nó có thể diễn ra ở chỗ chờ, dưới hiên hoặc bên một bậc ngồi. Tôi muốn người đi qua được nhìn thấy hoạt động, có chỗ dừng và cũng có đường tiếp tục đi. Khả năng bỏ qua lời mời quan trọng đối với sự thoải mái của lần gặp sau.

Mở: Quyền được tiếp cận thế giới bên ngoài và cảm thấy dễ chịu. Khi có người ngoài đến, ngôi nhà cần cho họ biết nên đi tới đâu, dừng ở chỗ nào và tìm ai. Một lối vào dễ nhận ra, chỗ chờ có mái che, tầm nhìn vừa đủ vào hoạt động bên trong có thể làm sự tiếp cận bớt lúng túng. Người ở phía trong cũng cần biết phần nào của căn nhà vẫn thuộc về mình.

Năm trạng thái này thường chồng lên nhau. Người ngồi ở hiên có thể đang giữ một khoảng Riêng, ở Gần gia đình, dùng một phần sân Chung và thỉnh thoảng Gặp hàng xóm. Tôi không muốn mỗi từ lại trở thành tên của một phòng mới. Điều cần xem là khi nào trạng thái thay đổi, ai có quyền thay đổi và kiến trúc giúp việc đó diễn ra thuận tiện đến đâu.

Bởi vậy, khi đọc lại một mặt bằng, có thể thử đặt vào đó hai người đang muốn những điều khác nhau: một người cần nói chuyện, người kia cần yên. Nếu cả hai đều có chỗ, có đường đi và có cách tìm đến nhau khi muốn, năm chữ trên đã bắt đầu có ý nghĩa đối với thiết kế.

Biên tập từ bài luận “Thiết kế điều kiện sống” — một thử nghiệm nhận thức đang phát triển.