Xóm đô thị: thuộc về và có thể rút lui

Hãy thử đặt một chiếc ghế cạnh lối đi chung. Nếu người ngồi chiếm hết bề rộng, người về nhà phải lách qua cuộc trò chuyện. Nếu ghế lùi vào một khoảng nhỏ, hai việc có thể cùng diễn ra. Chỉ một thay đổi vị trí đã làm khác đi cách những người hàng xóm ở cạnh nhau.

Tôi nghĩ chuyện xóm có thể bắt đầu từ những việc nhỏ như vậy: nhìn thấy nhau khi đi qua, biết ai thường có mặt ở đâu, tìm được người giúp khi cần. Trong nghiên cứu “Thiết kế điều kiện sống”, Xóm đô thị là một đề xuất để tìm hiểu phần quan hệ nằm giữa căn nhà riêng và thành phố. Nó còn cần được phát triển bằng thiết kế và kiểm chứng trong đời sống.

Ở quy mô này, các khoảng trung gian có nhiều việc để làm. Trước cửa nhà có thể là chỗ đặt giỏ đồ trong lúc tìm chìa khóa. Một khoảng rộng ở lối rẽ có thể cho hai người dừng lại. Có chỗ nhìn ra được hoạt động chung mà vẫn ngồi gần cửa nhà mình. Mức độ tham gia thay đổi theo từng bước đi, thay vì tất cả phải quyết định ngay ở một ranh giới đóng hoặc mở.

Tài nguyên chung là một câu chuyện khác, cần được hỏi kỹ hơn. Một nhóm gia đình có thể cùng cần kho dụng cụ, bàn sửa xe hoặc vườn nhỏ. Nhưng nếu mỗi nhà đã đủ đồ nghề và không ai có thời gian trông coi, cái kho chung sẽ thiếu lý do tồn tại. Tôi muốn biết nhu cầu và người chăm sóc trước khi dành diện tích cho nó.

Quyền dùng cũng phải rõ. Ai giữ chìa khóa, đồ hỏng báo cho ai, nơi này có mở cho người ngoài không? Những thỏa thuận ấy tác động trực tiếp đến thiết kế cửa, chỗ cất đồ và đường tiếp cận. Một bếp dùng chung cần cả nơi dọn rửa; một khu vườn cần chỗ lấy nước và cất dụng cụ. Đời sống chung có phần việc hậu cần khá cụ thể.

Những cuộc gặp nhẹ hơn có thể diễn ra mà không cần chương trình tổ chức. Người đi qua thấy hàng xóm đang sửa xe, dừng hỏi một câu rồi tiếp tục đi. Trong tình huống đó, điều kiến trúc có thể hỗ trợ là tầm nhìn, chỗ dừng và một lối lưu thông còn thông thoáng. Ghế, mái che và ánh sáng chỉ có ích khi đặt đúng vào hành trình thực của người dùng.

Tuy vậy, càng nói về cộng đồng, tôi càng muốn xem kỹ phần riêng. Ở Grand Parc tại Bordeaux, Lacaton & Vassal cùng Frédéric Druot và Christophe Hutin cải tạo 530 căn hộ bằng cách bổ sung vườn mùa đông và ban công, mở rộng phần không gian cư dân có thể sử dụng từ nhà mình. Thuyết minh của nhóm nhấn mạnh cơ hội ở ngoài trời trong khi vẫn ở nhà. ^[1]

Dẫn chứng này gợi cho tôi một cách cân nhắc: trước khi mong cư dân ra không gian chung nhiều hơn, hãy xem họ đã có chỗ ở dễ chịu cho riêng mình chưa. Grand Parc cung cấp một ví dụ về mở rộng khả năng sử dụng của căn hộ; mức độ gắn bó giữa hàng xóm vẫn là câu hỏi cần được tìm hiểu riêng. Tôi chỉ muốn mượn ở đây sự chú ý dành cho quyền lựa chọn của người ở.

Với Xóm đô thị, quyền rút lui cần hiện rõ trên bản vẽ. Cửa nhà có bị nhìn thẳng từ chỗ tụ tập không? Tiếng nói chuyện có dội vào phòng ngủ không? Một người đi làm về muộn có thể về tới nhà mà không phải đi xuyên qua một hoạt động đang diễn ra không? Những điều ấy sẽ quyết định việc ở chung có dễ chịu sau nhiều tháng, nhiều năm.

Tôi hình dung bước tiếp theo là chọn một nhóm người cụ thể, hiểu thứ họ muốn chia sẻ và thử đặt những sinh hoạt ấy vào một mặt bằng. Rồi quay lại chiếc ghế cạnh lối đi: người ngồi có thấy thoải mái, người đi qua có thấy tự nhiên, và người trong nhà gần nhất có còn được yên khi cần hay không.